Búa nước trong đường ống: vì sao ống kêu "đùng" và cách phòng tránh

Đang yên đang lành, vừa đóng van là ống rung, kêu "đùng" một tiếng. Đó thường là búa nước. Bài này giải thích nguyên nhân, dấu hiệu và cách hạn chế để đường ống bền hơn.

Nhiều người đã từng gặp: tắt vòi nước một cái, đường ống trong tường rung lên và kêu "đùng". Có khi tiếng kêu chỉ thoáng qua, có khi cả hệ thống ống rung bần bật. Hiện tượng này gọi là búa nước (water hammer). Nghe thì nhẹ, nhưng để lâu có thể làm hỏng van, mối nối và cả đường ống.

Búa nước là gì?

Nước chảy trong ống có quán tính, giống như một đoàn xe đang chạy. Khi van đóng đột ngột, dòng nước đang chạy bị chặn lại ngay lập tức. Phần nước phía sau vẫn dồn tới, nên áp suất tại chỗ van tăng vọt trong một khoảnh khắc, tạo ra sóng áp lực chạy ngược xuôi trong ống. Sóng đó va vào thành ống, van, co, tê và phát ra tiếng đập mà ta nghe thấy.

Áp suất tăng đột ngột này có thể cao hơn áp suất làm việc bình thường của ống khá nhiều. Con số cụ thể phụ thuộc vào vận tốc nước, chiều dài ống và tốc độ đóng van, nên không thể nói một con số chung cho mọi trường hợp.

Các nguyên nhân thường gặp

• Đóng van quá nhanh. Van bi, van góc gạt tay dứt khoát, hoặc van điện từ đóng tức thì (máy giặt, bồn cầu, hệ thống tưới) là nguồn gây búa nước phổ biến nhất.
• Máy bơm dừng đột ngột. Mất điện hoặc tắt bơm, nước trong ống dồn ngược lại, đập vào van một chiều và làm van sập mạnh.
• Vận tốc nước trong ống quá lớn. Ống nhỏ mà lưu lượng lớn thì nước chạy nhanh, lực va khi dừng càng mạnh.
• Còn khí trong đường ống. Túi khí bị nén và giãn bất thường làm áp suất dao động, tiếng kêu thường kèm rung và phì phì.
• Ống không được cố định chắc. Bản thân búa nước có thể không lớn, nhưng ống lỏng, không có giá đỡ sẽ rung và đập vào tường, nghe càng to.

Dấu hiệu nhận biết

• Tiếng "đùng", "cạch" ngay sau khi đóng van hoặc ngay sau khi bơm ngừng.
• Ống rung, nhìn thấy ống giật nhẹ trên giá đỡ.
• Đồng hồ áp lực (nếu có) kim nhảy mạnh rồi dao động.
• Về lâu dài: rò rỉ ở mối nối, van chóng hỏng, ống nhựa bị nứt tại cút, co.

Cách phòng tránh và xử lý

Búa nước khó triệt tiêu hoàn toàn, nhưng giảm được đáng kể nếu làm đúng:

1. Đóng mở van từ từ. Với van tay, đừng gạt mạnh. Với van điện từ hay van tự động, chọn loại có cơ chế đóng chậm.
2. Chọn đường kính ống hợp lý. Thiết kế để nước không chạy quá nhanh. Đây là việc của khâu thiết kế, thi công ban đầu.
3. Dùng van một chiều loại đóng êm ở đầu ra máy bơm, thay vì loại đóng sập.
4. Lắp bình tích áp hoặc thiết bị giảm chấn ở những vị trí hay xảy ra búa nước. Bình này có túi khí đóng vai trò đệm, hấp thụ phần áp suất đột ngột.
5. Cho bơm khởi động và dừng mềm. Biến tần hoặc bộ khởi động mềm giúp tốc độ bơm tăng giảm dần, nước không bị dừng gấp.
6. Xả khí định kỳ. Lắp van xả khí ở các điểm cao của tuyến ống và kiểm tra thường xuyên.
7. Cố định ống chắc chắn. Dùng giá đỡ, đai ống đúng khoảng cách để ống không tự rung và đập vào kết cấu xung quanh.

Với tòa nhà văn phòng và chung cư

Ở tòa nhà cao tầng, nước thường được bơm lên bồn mái rồi cấp xuống, hoặc cấp thẳng bằng bơm tăng áp. Chiều cao lớn và nhiều thiết bị đóng mở tự động khiến nguy cơ búa nước cao hơn nhà thấp tầng. Vì vậy cần để ý:

• Tiếng kêu bất thường từ phòng bơm hoặc hộp kỹ thuật, nhất là lúc bơm khởi động và dừng.
• Kiểm tra định kỳ van một chiều, bình tích áp, đồng hồ áp lực.
• Ghi lại thời điểm xảy ra tiếng kêu để người sửa chữa dễ tìm nguyên nhân. Búa nước hay xảy ra vào giờ cao điểm, khi nhiều thiết bị cùng đóng mở.

Nếu thấy tiếng kêu lặp lại thường xuyên, đừng chờ đến khi ống rò rỉ mới xử lý. Nên nhờ đơn vị kỹ thuật kiểm tra tuyến ống, van và bơm.

Câu hỏi thường gặp

Búa nước có nguy hiểm không?

Một tiếng kêu nhỏ thoáng qua thường chưa gây hại ngay. Nhưng nếu lặp lại nhiều lần, áp suất đột ngột sẽ làm mối nối lỏng dần, van nhanh hỏng và ống dễ nứt.

Chỉ cần tăng áp lực bơm có hết kêu không?

Không. Tăng áp lực thường làm búa nước mạnh hơn. Gốc của vấn đề là tốc độ đóng van và dòng nước bị dừng đột ngột, không phải thiếu áp.

Ống nhựa và ống kim loại, loại nào chịu búa nước tốt hơn?

Mỗi loại có giới hạn chịu áp riêng, ghi trong thông số nhà sản xuất. Quan trọng là chọn đúng cấp áp lực cho tuyến ống và lắp đặt đúng kỹ thuật.

Tiếng kêu chỉ xảy ra ở một vòi thì sao?

Thường là do van hoặc ruột vòi của chính vòi đó đóng quá gấp hoặc đã hỏng. Thay hoặc chỉnh lại van đó là xong.

Cần hỗ trợ?

Nếu tòa nhà hoặc công trình của bạn có đường ống kêu rung bất thường, cần đánh giá hoặc sửa chữa, bấm nút "Gửi yêu cầu" ở đầu trang hoặc gọi 0766 66 1818, CT18 sẽ tư vấn.